27 maart 2014 - 11 december 2019: 94725 bladzijden, 753887 artikelen

“Met het sterven van een familielid, verliest een jongere vaak veel meer dan voor de buitenwereld zichtbaar is”

Petra De Vreede over jongeren en rouw
Het overlijden van een ouder is ingrijpend. Kinderen verliezen vaak zelfs meer dan degene die overleden is. De sfeer in het gezin verandert meestal drastisch, terwijl daarnaast allerlei vertrouwdheden wegvallen.
Het vanzelfsprekend opgroeien komt niet zelden sterk onder druk te staan. De gevolgen op lange termijn kunnen groot zijn.
Wie als jongere een of beide ouders verliest, weet vaak niet hoe hiermee om te gaan. Er ontstaat een strategie om te overleven en de jongere verbergt zich hiermee achter zijn eigen onbewust gemaakte masker.
Petra De Vreede (51) uit Merum was net dertien toen haar vader plotseling aan een hartstilstand in combinatie met een hersenbloeding overleed. “Hij viel met zijn hoofd op de punt van een kastje. Reanimatie, ambulance, intensive care. Ik werd uit de les gehaald. Hij was pas 48 jaar. Twee dagen later overleed hij. Dat veranderde mijn wereld voorgoed”, vertelt ze. “Mijn vader was een stille man die hard werkte in de fabriek én die een groot deel van het huishouden deed, omdat mijn moeder daar fysiek niet toe in staat was.”
Al van jongs af aan had Petra - tegenwoordig ervaringsdeskundige en rouwtherapeute - van haar ouders meegekregen dat je vooral moest doorgaan en niet zeuren. Haar pantser werd na het overlijden van haar vader hierdoor nog ondoordringbaarder. Ze liet vooral niet zien hoe verwarrend het leven voor haar was. Alles stond op z’n kop. De vanzelfsprekendheid dat er na iedere dag weer een volgende kwam, was verdwenen. Ze schermde zich af en zette haar masker op.
Wanneer op jonge leeftijd een ouder wegvalt, heeft dat altijd invloed op het verdere leven. Jongeren, ook wel vaak adolescenten genoemd, hebben in tegenstelling tot jonge kinderen een volledig bewustzijn van de dood en het onvermijdelijke daarvan. Deze tieners hebben echter ook een sterk relativeringsvermogen hierin en gaan er zomaar van uit dat het hen niet zal overkomen. Hiermee houden ze elk verlies buiten zichzelf en op afstand. Worden ze op deze leeftijd toch met verlies geconfronteerd, dan komt het des te harder aan en bestaat de mogelijkheid dat er grote verwarring ontstaat.
“Jongeren die een verlies met een grote impact meemaken, snappen zichzelf vaak niet”, gaat Petra verder. “Verstandelijk kunnen ze het begrijpen, maar emotioneel ligt het echt nog anders. Ze herkennen vaak de emoties niet en weten ook niet hoe ze er mee om moeten gaan. Vaak zijn ze onherkenbaar in wat ze voelen. Hun binnenkant is anders dan hun buitenkant. Vaak lijkt het alsof ze onaanraakbaar zijn. Risicogedrag als veel drinken, roken, blowen, spullen vernielen, geen school willen volgen of veel ruzie maken, krijgt vaak de overhand. We noemen dit ook wel actingout-gedrag. Aan de andere kant zie je ook rouwende jongeren die zich totaal aanpassen aan hun omgeving: ze trekken zich met hun gedrag terug, gaan zorgen voor de overige familieleden en houden veel rekening met hun rouwende naasten.”
Adolescentie staat aldus Petra per definitie in conflict met rouwen. “In je adolescentietijd wil je vooral onbezorgd de wereld kunnen verkennen, grenzen kunnen verleggen en jezelf zoveel mogelijk in vrijheid ontwikkelen. Je wilt vooral erbij horen en zeker niet anders zijn. Rouwende jongeren zijn bezig zich los te maken van de ouder(s) en juist niet met hulp vragen. In de adolescentietijd richten zij zich steeds meer op vrienden en juist niet op de ouders. Omdat rouwen niet bij vrienden hoort, ‘parkeren’ zij hun verdriet. En dat terwijl ze diep van binnen iets anders nodig hebben.”
Petra waakt er voor om een vroeg overlijden van ouders per definitie te problematiseren. Elke situatie en elke persoon is anders. Waar de een nergens last van lijkt te hebben, doet een ander het met vallen en opstaan en weer een ander loopt compleet vast.
“Hoe dan ook is het in deze tijd van chaos voor de rouwende jongere erg belangrijk dat er iemand is die kan luisteren. Mijn devies is daarom: reik een hand uit. Erken wat je ziet en maak het bespreekbaar. Dat wil niet zeggen dat je het overal mee eens moet zijn. Accepteer de gevoelens, maar niet altijd het gedrag. Keer in ieder geval nooit iemand de rug toe, maar blijf aanwezig. De jongere die in verwarring vast zit, is gebaat met structuur en houvast. Een veilige plek is dan belangrijk.”
Als iemand overlijdt of ouders gaan scheiden, is het belangrijk dat jongeren geïnformeerd worden over wat er is gebeurd en wat er gaat gebeuren. Petra: “Dit doe je het best op een zo open mogelijke en duidelijke manier, onder meer door de getroffen jongere zoveel mogelijk bij alles wat gebeurt te betrekken. Bijvoorbeeld bij het organiseren van de uitvaart en in het nemen van beslissingen met betrekking tot het overlijden. Bij zogenaamde (v)echtscheidingen daarentegen kunnen jongeren zich vrijer bewegen als de ouders de precaire zaken regelen zonder dat ze erbij zijn. Het zonder lading maken van afspraken met betrekking tot de echtscheiding is vaak een bijna onmogelijke opgave voor ouders omdat ze zo met hun eigen emoties bezig zijn. Jongeren voelen dit precies aan.”
Petra’s devies: geef de rouwende jongere een veilige en warme plek en zorg voor rust, regelmaat, regels en continuïteit. Goed functionerende ouder(s) zorgen ervoor dat hun kinderen niet voor hen hoeven te zorgen. Ook is de sociale steun rondom het gezin van groot belang.
Tien jaar geleden trok Petra De Vreede zelf aan de bel. In 2004 zocht ze begeleiding om haar verlate rouw te verwerken. In de meeste situaties kan haar masker tegenwoordig thuis in de kast blijven. Dit helingsproces in haarzelf is nu uitgegroeid tot de inspiratiebron bij uitstek om mensen te ondersteunen die net als haar een ingrijpend verlies hebben meegemaakt. Dit kan een verlies zijn door dood, een verlies door echtscheiding, een verlies van lichaamsfunctie, een verlies van werk of het verlies van (geboorte)land, kortom: ieder verlies dat té groot is om alleen te dragen.
Op sommige scholen voor voortgezet onderwijs, zoals op St Ursula in Heythuysen en Horn, worden jongeren middels een lotgenotengroep begeleid in het omgaan met hun verlies. “Lotgenotengroepen voor jongeren met een verlies hebben een grote kracht. Jongeren die deel uitmaken van zo’n groep luisteren naar elkaar en leren van elkaar. Soms zeggen ze letterlijk: ‘Ik ben blij dat ik niet de enige ben’. De combi jongens/meisjes werkt overigens ook positief. Zo leren meisjes om niet te blijven hangen in hun emotie en luisteren jongens vaak met grote oren naar de ‘emotie-woorden’ van hun vrouwelijke gesprekspartners.” Om het taboe rond dit thema te doorbreken, houdt Petra de Vreede op 13 mei een thema-avond over jongeren en rouw. Ze zal dan uitgebreid ingaan op hoe het jongeren kan vergaan als ze te maken krijgen met een ingrijpend verlies. Locatie: HeelcentrumHerten. Belangstellenden kunnen zich aanmelden bij petradevreede@ hotmail.com.